Ayak Bileği Burkulması

Ayak bileği burkulması, ayağın ani ve kontrolsüz biçimde içe ya da dışa dönmesiyle ayak bileğini destekleyen bağların gerilmesi ya da yırtılmasıdır. En sık spor sırasında, merdiven inerken, kaldırımdan inerken ya da engebeli zeminde yürürken olur ve en çok ayak bileğinin dış tarafındaki bağlar etkilenir. Çoğu burkulma uygun bakım ve egzersizle toparlanır; ancak kırıkların gözden kaçmaması ve tekrarlayan burkulmaların önlenmesi için doğru değerlendirme önemlidir. Bu sayfada ayak bileği burkulmasının derecelerini, acil durumları ve tedavi yaklaşımını bulabilirsiniz.

Ayak bileği burkulması nedir?

Ayak bileği, kaval ve kamış kemiklerinin uç kısımlarının ayak kemikleriyle yaptığı bir eklemdir. Bu eklemi her iki taraftan güçlü bağlar destekler. Burkulmaların büyük çoğunluğu ayağın içe dönerek bükülmesiyle olur ve dış yan bağları etkiler. Daha seyrek olarak iç taraftaki bağlar ya da iki bacak kemiğini bileğin üst kısmında birbirine bağlayan bağlar (yüksek ayak bileği burkulması) zarar görür; bu ikinci tip genellikle daha uzun sürede toparlanır.

Burkulmalar, bağdaki hasarın derecesine göre üç gruba ayrılır:

• Hafif (1. derece): Bağ gerilmiştir; hafif şişlik ve hassasiyet vardır, yürümek çoğu zaman mümkündür.
• Orta (2. derece): Bağda kısmi yırtık vardır; belirgin şişlik, morarma ve yük vermede zorluk görülür.
• Ağır (3. derece): Bağ tamamen yırtılmıştır; eklemde belirgin gevşeklik, yaygın şişlik ve morarma olur, yük vermek çok zordur.

Belirtiler

• Burkulma anında ağrı; bazen bir “çıt” sesi ya da kopma hissi
• Ayak bileğinin dış ya da iç tarafında şişlik
• Saatler içinde ortaya çıkan ve ayağa doğru yayılabilen morarma
• Basarken ağrı, topallama
• Ayak bileği hareketlerinde kısıtlılık ve hassasiyet
• Sonraki haftalarda bilekte güvensizlik, “boşa düşme” hissi

Nedenler ve risk etkenleri

• Spor: Basketbol, voleybol, futbol gibi sıçrama, ani yön değiştirme ve temas içeren sporlar
• Zemin: Engebeli yollar, çukurlar, merdiven ve kaldırım kenarları
• Ayakkabı: Yüksek topuklu ya da bileği desteklemeyen ayakkabılar
• Daha önce geçirilmiş burkulma: En önemli risk etkenlerinden biridir; tam toparlanmamış bağ ve azalmış denge duygusu yeniden burkulmayı kolaylaştırır
• Kas güçsüzlüğü ve denge sorunları
• Yorgunluk: Antrenman ya da günün sonunda azalan kas kontrolü

Tanı nasıl konur?

Muayenede şişlik ve morarmanın yeri, kemiklerin üzerinde hassasiyet olup olmadığı, eklem gevşekliği, yük verebilme ve ayak bileğinin üst kısmındaki bağlar değerlendirilir. Kemiklerin belirli noktalarında, örneğin ayak bileği topuzlarının arka kenarında ya da ayağın dış kenarındaki beşinci tarak kemiğinin dip kısmında belirgin hassasiyet varsa veya kişi birkaç adım atamıyorsa röntgen çekilir. Bu yaklaşım, gereksiz röntgenden kaçınırken kırıkları gözden kaçırmamayı amaçlar.

Şişlik çok fazla olduğunda ilk günlerde ayrıntılı muayene zor olabilir; birkaç gün sonra yeniden değerlendirme yapılabilir. Uzun süre geçmeyen ağrı, tekrarlayan burkulmalar ya da eklemde kilitlenme hissi varsa kıkırdak ve bağ hasarı açısından ultrason ya da emar istenebilir.

Gözden kaçabilen eşlik eden yaralanmalar

Burkulma sırasında yalnızca bağlar değil, çevredeki başka yapılar da etkilenebilir. Ayağın dış kenarındaki tarak kemiğinin dip kısmında kırık, ayak bileği eklem yüzeyinde kıkırdak hasarı, bileğin arkasından geçen tendonlarda yırtık ya da yerinden kayma ve iki bacak kemiğini bağlayan bağların yaralanması bunlara örnektir. Haftalar geçmesine rağmen beklenen toparlanma olmuyorsa, şişlik tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa ya da eklemde takılma hissi varsa bu olasılıklar açısından yeniden değerlendirme yapılır.

Ne zaman hemen hekime başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlar kırık ya da ağır bağ yaralanması düşündürür; beklemeden acil servise başvurun:

• Burkulmadan sonra ayağa hiç yük verememe, birkaç adım dahi atamama
• Ayak bileğinde ya da ayakta belirgin şekil bozukluğu
• Kemik üzerinde noktasal, şiddetli hassasiyet
• Ayakta uyuşma, soğukluk, solukluk ya da morumsu renk değişikliği
• Yüksekten düşme, trafik kazası gibi yüksek enerjili yaralanmalar
• Açık yara ile birlikte olan yaralanma

Ayrıca birkaç gün içinde şişlik ve ağrıda azalma olmaması, şeker hastalığı olan kişilerde ayak yaralanmaları ve aynı bileğin sık sık burkulması da muayene gerektirir.

Tedavi yaklaşımı

Kırık ve ağır bağ yaralanması dışlandıktan sonra burkulmaların çoğu ameliyat gerektirmeden toparlanır. Bugünkü yaklaşımda uzun süre hareketsiz kalmak yerine korumalı ve erken hareket öne çıkar:

• İlk günler: Ağrıyı artırmayacak ölçüde dinlenme, soğuk uygulama, bacağı kalp seviyesinin üzerinde tutma ve gerekirse elastik bandaj ile şişliğin kontrolü
• Koruma: Burkulmanın derecesine göre ayak bileği desteği, bilekliği ya da kısa süreli atel; gerekirse koltuk değneği
• Erken hareket: Ağrı izin verdikçe ayak bileği hareketlerine ve yük vermeye kademeli olarak başlama
• Rehabilitasyon: Kas güçlendirme, denge ve eklem pozisyon duygusunu geliştiren egzersizler; tekrarlayan burkulmaları önlemenin temelidir
• İlaç tedavisi: Hekim önerisiyle kısa süreli ağrı kesiciler

Ağır yaralanmalarda, eşlik eden kırık ya da kıkırdak hasarında ve rehabilitasyona rağmen süren eklem gevşekliğinde ortopedi değerlendirmesi ve gerekirse cerrahi gündeme gelir.

Akut dönem geçtikten sonra aylarca süren ağrı ya da bağlarda gevşeklik hissi devam ediyorsa, muayenehanede muayene ve ultrason bulgularına göre proloterapi ya da PRP-CGF gibi uygulamalar rehabilitasyon programına ek olarak seçenekler arasında değerlendirilebilir. Bu uygulamalar tıbbi tedavinin ve egzersizin yerine geçmez. Uzun yıllar içinde tekrarlayan burkulmalar eklem kıkırdağını etkileyerek ayak bileği kireçlenmesine zemin hazırlayabilir.

Günlük hayatta dikkat edilecekler

• Burkulmadan sonra ağrı azaldı diye rehabilitasyonu yarım bırakmayın; denge egzersizlerini birkaç hafta daha sürdürün.
• Tek ayak üzerinde durma gibi basit denge çalışmalarını günlük rutininize ekleyin.
• Spora dönüşü, koşma, sıçrama ve yön değiştirme hareketlerini belirgin ağrı olmadan ve güvenle yapabildiğinizde planlayın.
• Engebeli arazide bileği destekleyen ayakkabılar giyin.
• Sık burkulma öyküsü varsa spor sırasında bileklik ya da bant kullanımını hekiminizle konuşun.

Ayak bileği yaralanmanızın değerlendirilmesi için iletişim sayfasından randevu alabilirsiniz.