Diz Kireçlenmesi

Diz kireçlenmesi (diz osteoartriti ya da gonartroz), diz eklemindeki kıkırdağın zamanla incelip aşınmasıyla gelişen ve özellikle orta yaş sonrasında sık görülen bir eklem sorunudur. Merdiven inip çıkarken, çömelip kalkarken ya da uzun yürüyüş sonrasında artan ağrı, sabahları dizde tutukluk, hareket ederken çıtırtı ve zaman zaman şişlik en sık yakınmalardır. Bu sayfada diz kireçlenmesinin nasıl geliştiğini, evrelerini, tanının nasıl konduğunu, kilo ve kas gücünün rolünü, enjeksiyon seçeneklerini ve protez cerrahisinin hangi durumlarda gündeme geldiğini bulabilirsiniz.

Diz kireçlenmesi nedir?

Diz eklemi; uyluk kemiği, kaval kemiği ve diz kapağı arasında oluşur. Kemiklerin eklem yüzeyleri kaygan bir kıkırdakla kaplıdır; aralarındaki menisküsler ise yükü dağıtan yastıkçıklar gibi çalışır. Kireçlenmede kıkırdak incelir ve pürüzlenir, eklem aralığı daralır, kemik kenarlarında osteofit denilen çıkıntılar gelişir, kıkırdağın altındaki kemik sertleşir ve eklemi saran zarda zaman zaman iltihaplanma ve sıvı artışı olur.

Halk arasında “kireçlenme” denmesine karşın sorun eklemde kireç birikmesi değil, eklemin tüm yapılarını etkileyen bir aşınma ve yeniden şekillenme sürecidir. Bu süreç genellikle yıllar içinde, yavaş ilerler; ancak seyir kişiden kişiye çok değişir. Bazı kişilerde yakınmalar uzun süre hafif kalırken bazılarında daha hızlı ilerleyebilir.

Önemli bir gerçek: Mevcut tedavilerin hiçbiri aşınmış kıkırdağı eski hâline döndürmez. Tedavinin amacı ağrıyı azaltmak, eklem hareketini ve kas gücünü korumak, günlük işlevi sürdürmek ve gerektiğinde cerrahi görüşü doğru zamanda almaktır.

Belirtiler

• Merdiven inip çıkarken, çömelip kalkarken, oturduğu yerden kalkarken artan ağrı
• Sabah kalkınca ya da uzun oturduktan sonra dizde tutukluk; genellikle kısa sürede açılır
• Hareket ederken çıtırtı ya da sürtünme hissi
• Zaman zaman dizde şişlik ve sıcaklık hissi
• İleri dönemde dizi tam bükememe ya da tam düzleştirememe
• Bacaklarda “O” ya da “X” biçiminde eğrilik gelişmesi
• Dizde boşalma, güvensizlik hissi
• İleri evrede istirahatte ve gece de süren ağrı

Diz ağrısının her zaman dizden kaynaklanmadığını da unutmamak gerekir: Kalça kireçlenmesi gibi kalça eklemi sorunları dizin iç yanına yansıyan ağrı yapabilir. Bu nedenle diz muayenesinde kalça da değerlendirilir.

Nedenler ve risk etkenleri

• Yaş: Kıkırdağın onarım kapasitesi yaşla azalır.
• Fazla kilo: Yürürken ve merdivende dize binen yük vücut ağırlığının birkaç katına çıkar; fazla kilo hem yükü hem de eklemi etkileyen iltihabi süreçleri artırabilir.
• Kas zayıflığı: Özellikle uyluğun ön yüzündeki kasların zayıflığı eklemin korunmasını azaltır.
• Geçirilmiş diz yaralanmaları: Menisküs yırtığı, bağ yaralanmaları ve eklem içi kırıklar ilerleyen yıllarda kireçlenme riskini artırır.
• Bacak ekseninde bozukluk: “O” ya da “X” bacak, yükün eklemin bir bölümünde yoğunlaşmasına yol açar.
• Kadın cinsiyet ve aile öyküsü
• Ağır ve tekrarlayan yüklenme: Sürekli çömelme, diz çökme ve ağır kaldırma gerektiren işler
• İltihaplı eklem hastalıkları: Romatoid artrit, gut gibi hastalıklar eklemde hasara yol açabilir.

Tanı ve evreleme

Tanının temeli öykü ve fizik muayenedir. Ağrının yeri ve karakteri, şişlik, kilitlenme ya da boşalma olup olmadığı sorulur; muayenede eklem hareket açıklığı, sıvı varlığı, bacak ekseni, bağ ve menisküs testleri, kas gücü ve yürüyüş değerlendirilir.

Ayakta çekilen diz röntgeni eklem aralığındaki daralmayı, kemik çıkıntılarını ve bacak eksenini gösterir. Kireçlenme, röntgen bulgularına göre hafif, orta ve ileri evre olarak sınıflandırılır; hekimler bunun için Kellgren-Lawrence gibi standart sınıflamalar kullanır. Ancak evre ile ağrı her zaman örtüşmez: Röntgende ileri görünen bir dizde yakınmalar hafif olabilir, erken evrede ise ağrı belirgin olabilir. Bu yüzden tedavi kararı yalnızca filme göre değil, yakınmalar ve muayeneyle birlikte verilir.

Menisküs, bağ ya da kıkırdak hasarının ayrıntısı gerektiğinde emar (MR), dizde sıvı varsa ultrason istenebilir. İltihaplı eklem hastalığı, gut ya da enfeksiyon şüphesinde kan tahlilleri yapılır, gerekirse eklem sıvısı alınarak incelenir.

Ne zaman hemen hekime başvurulmalı?

• Ateşle birlikte dizde ani şişlik, kızarıklık ve sıcaklık, dizi oynatamama: Eklem enfeksiyonu (septik artrit) olasılığı nedeniyle acildir; özellikle eklemine yakın zamanda enjeksiyon yapılmış kişilerde dikkat gerekir.
• Düşme ya da burkulma sonrası hızla gelişen şişlik ve yük verememe
• Dizin bükülü pozisyonda kilitlenip açılmaması
• Baldırda ağrılı şişlik, kızarıklık ve ısı artışı: Toplardamarda pıhtı (derin ven trombozu) ile diz arkasındaki kistin yırtılması benzer görünebilir; ayrımı acil yapılmalıdır.
• Çocuk ya da ergende diz ağrısı ve topallama: Kalçadan yansıyan ağrı olasılığı nedeniyle ayrı değerlendirme gerekir.

Tedavi yaklaşımı

Diz kireçlenmesinde tedavi basamaklıdır ve kişinin yaşına, evreye, yakınmalarına ve beklentilerine göre birlikte planlanır.

Temel basamak: Egzersiz ve kilo kontrolü

• Kas güçlendirme: Uyluğun ön ve arka yüzü ile kalça kaslarını güçlendiren egzersizler, dizin üzerine binen yükün daha dengeli dağılmasına yardımcı olur. Bu, her evrede tedavinin temelidir.
• Düzenli hareket: Yürüyüş, sabit bisiklet, havuzda yürüme ve yüzme gibi eklemi fazla zorlamayan aktiviteler önerilir. Tamamen hareketsiz kalmak kas zayıflığını ve tutukluğu artırır.
• Kilo kontrolü: Fazla kilolu kişilerde kilo vermek diz üzerindeki yükü azaltır; yakınmalarda belirgin rahatlama sağlayabilir.

Destekleyici yöntemler

• Fizik tedavi: Ağrı ve hareket kısıtlılığına yönelik programlar.
• İlaç tedavisi: Ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar yalnızca hekim önerisiyle, mide, böbrek ve kalp durumu gözetilerek kullanılır.
• Yardımcı araçlar: Baston, uygun ayakkabı, seçilmiş kişilerde dizlik ya da ortez.

Enjeksiyon seçenekleri

Seçilmiş kişilerde eklem içi enjeksiyonlar gündeme gelebilir. Kortizon enjeksiyonu, özellikle şişlik ve iltihaplı alevlenmelerde kısa süreli ağrı kontrolü için düşünülebilir; sık tekrarı önerilmez. Muayenehanede değerlendirilen enjeksiyon seçenekleri arasında hiyalüronik asit ve kolajen içerikli enjeksiyonlar, kitosan içerikli enjeksiyonlar, PRP-CGF ve eklem çevresindeki bağlara yönelik proloterapi yer alabilir. Hangisinin uygun olduğu; muayene, görüntüleme bulguları, kireçlenmenin evresi ve kişinin genel sağlık durumuna göre hekim tarafından belirlenir.

Bu uygulamalar kireçlenmeyi geri döndürmez ve mevcut tıbbi tedavinin yerine geçmez. Egzersiz ve kilo kontrolüyle birlikte, hekim değerlendirmesiyle destekleyici olarak planlanır; yanıt kişiden kişiye değişir. Her enjeksiyonda olduğu gibi enfeksiyon, geçici ağrı ve şişlik gibi riskler bulunur; uygulama steril koşullarda yapılır.

Cerrahi ne zaman gündeme gelir?

Uygun tedavi basamaklarına rağmen ağrının gece uykusunu bozduğu, yürüme mesafesinin belirgin kısaldığı, merdiven ve günlük işlerin yapılamadığı ileri kireçlenmede ortopedi değerlendirmesi ve kısmi ya da total diz protezi gündeme gelir. Daha genç ve bacak ekseni bozuk kişilerde ekseni düzelten kemik ameliyatları da seçenekler arasındadır. Kireçlenmeye bağlı ağrıda yalnızca eklem içini yıkama ya da temizleme amaçlı artroskopi genellikle önerilmez. Cerrahi kararı röntgene göre değil, yakınmaların yaşam kalitesini ne kadar etkilediğine göre birlikte verilir.

Günlük hayatta dikkat edilecekler

• Hareketsiz kalmayın; ağrının izin verdiği ölçüde her gün yürüyün ve egzersizlerinizi sürdürün.
• Uzun süre çömelme, diz çökme ve bağdaş kurma gibi pozisyonlardan kaçının.
• Çok alçak koltuk ve klozetler yerine kalkması kolay oturma yerleri tercih edin.
• Merdivende iyi bacakla çıkın, ağrılı bacakla inin; tırabzana tutunun.
• Yumuşak tabanlı, destekli ayakkabılar giyin.
• Ağrı alevlendiğinde yükü kısa süre azaltın, ama egzersizi tamamen bırakmayın.

Diz ağrınızın kaynağını ve evresini netleştirmek için önce muayene, sonra karar. Randevu için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.