El ve Parmak Kireçlenmesi

El ve parmak kireçlenmesi, tıbbi adıyla el osteoartriti, parmak eklemlerindeki kıkırdağın zamanla aşınması ve eklem kenarlarında kemik çıkıntılarının oluşmasıyla gelişen bir durumdur. Parmak eklemlerinde düğüm şeklinde şişlikler, sabah tutukluğu, kavrarken ağrı ve ince işlerde zorlanma en sık yakınmalardır. Özellikle kırk beş yaş sonrasında ve kadınlarda sık görülür. Bu sayfada el kireçlenmesinin belirtilerini, iltihaplı romatizmal hastalıklardan nasıl ayırt edildiğini ve muayene sonrasında konuşulan seçenekleri bulabilirsiniz.

El ve parmak kireçlenmesi nedir?

Parmak eklemlerinde kemik uçları ince ve kaygan bir kıkırdakla kaplıdır. Kireçlenmede bu kıkırdak incelir, yüzeyi pürüzlenir ve vücut buna eklem kenarlarında kemik çıkıntıları oluşturarak yanıt verir. Eklem zarında zaman zaman iltihabi bir tepki gelişir; bu dönemlerde eklemde şişlik, ısı artışı ve ağrı belirginleşir.

El kireçlenmesi en sık üç bölgede görülür:

• Parmak uçlarına en yakın eklemler: Bu eklemlerde gelişen sert kemik çıkıntılarına Heberden nodülleri denir.
• Parmakların orta eklemleri: Burada gelişen çıkıntılar Bouchard nodülleri olarak adlandırılır.
• Başparmak kökü: Başparmağın bilekle birleştiği eklemin kireçlenmesine rizartroz denir. Kavrama ve sıkıştırma hareketlerinde belirgin ağrı yapar ve günlük işleri en çok etkileyen tiptir.

Daha seyrek görülen ve daha iltihabi seyreden bir tipi olan erozif el osteoartriti, ani başlayan ağrılı şişliklerle kendini gösterebilir.

Belirtiler

• Parmak eklemlerinde ağrı; başlangıçta kullanımla artıp istirahatle azalan
• Parmak eklemlerinin yan yüzlerinde sert, düğüm şeklinde şişlikler
• Sabahları genellikle yarım saatten kısa süren tutukluk
• Kavanoz açma, anahtar çevirme, düğme ilikleme, iğne iplik gibi işlerde zorlanma
• Başparmak kökünde, başparmak ile işaret parmağı arasında sıkıştırma yaparken ağrı
• İlerlemiş durumlarda parmaklarda eğrilik, hareket kısıtlılığı ve kavrama gücünde azalma
• Parmak ucu ekleminin üzerinde, tırnağa yakın küçük, içi sıvı dolu kistler

Belirtiler dönemsel olarak alevlenip sakinleşebilir. Düğümler oluşurken ağrı daha belirgin olabilir; düğümler yerleştikten sonra ağrının azaldığını fark eden kişiler de vardır.

Nedenler ve risk etkenleri

• İleri yaş
• Kadın cinsiyet; menopoz sonrası dönemde sıklık artar
• Ailede el kireçlenmesi öyküsü (kalıtımın belirgin rol oynadığı bilinmektedir)
• Geçirilmiş parmak kırıkları, çıkıklar ya da eklem yaralanmaları
• Elin yoğun ve tekrarlayan şekilde kullanıldığı işler
• Fazla kilo ve metabolik etkenler (yalnızca diz ve kalçada değil, el eklemlerinde de risk artışıyla ilişkilendirilmiştir)

Tanı nasıl konur?

Tanı büyük ölçüde muayeneyle konur. Hangi eklemlerin etkilendiği, şişliğin sert (kemik) mi yumuşak (sıvı ve iltihap) mı olduğu, sabah tutukluğunun süresi ve kavrama gücü değerlendirilir. Röntgen, eklem aralığındaki daralmayı, kemik çıkıntılarını ve hastalığın yaygınlığını gösterir.

Muayenede özellikle iltihaplı eklem hastalıklarından ayrım önemlidir. Romatoit artrit genellikle parmakların el ile birleştiği eklemleri ve bilekleri iki taraflı tutar; şişlikler daha yumuşaktır ve sabah tutukluğu çoğu zaman bir saati aşar. Sedef hastalığına bağlı eklem iltihabı ve gut da parmak eklemlerini tutabilir. Bu durumlardan şüphelenilirse kan tahlilleri ve romatoloji değerlendirmesi istenir. Ultrason, eklemdeki iltihabi tutulumu göstermede yararlı olabilir.

Röntgende görülen değişikliklerin derecesi ile ağrının şiddeti her zaman örtüşmez. Belirgin düğümleri olduğu hâlde elini rahatça kullanabilen kişiler olduğu gibi, röntgen bulguları hafif olduğu hâlde ağrısı belirgin olan kişiler de vardır. Bu nedenle tedavi planı görüntüye değil, yakınmalara ve el işlevine göre yapılır.

Ne zaman hemen hekime başvurulmalı?

• Bir parmak ekleminde ani başlayan, kızarık, sıcak ve çok ağrılı şişlik, özellikle ateşle birlikteyse (eklem enfeksiyonu ya da gut atağı olasılığı)
• Parmak ucundaki kistin akması, kızarması ya da yara açılması (eklem içine enfeksiyon ilerleyebilir)
• Birden fazla eklemde yumuşak şişlik, bir saati aşan sabah tutukluğu, halsizlik (iltihaplı romatizmal hastalık açısından)
• Parmaklarda uyuşma, renk değişikliği, soğukluk ya da ilerleyen güç kaybı

Tedavi yaklaşımı

Kireçlenmiş kıkırdağı eski hâline döndüren bir yöntem bulunmamaktadır; tedavinin amacı ağrıyı azaltmak, el işlevini korumak ve günlük işleri kolaylaştırmaktır:

• Bilgilendirme ve eklem koruma: Eklemleri zorlayan hareketlerin farkında olmak, işleri büyük eklemlere dağıtmak ve yardımcı araçlardan yararlanmak tedavinin temelidir.
• Egzersiz: Parmak hareket açıklığını koruyan ve kavrama gücünü destekleyen düzenli el egzersizleri önerilir.
• Ortezler: Özellikle başparmak kökü kireçlenmesinde, başparmağı destekleyen ateller ağrılı dönemlerde ya da gece kullanılabilir.
• Sıcak uygulama: Sabah tutukluğunda ılık su ya da sıcak uygulama rahatlatabilir.
• İlaç tedavisi: Ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar, cilde sürülen ya da ağızdan alınan formlarda hekim önerisiyle kullanılır.
• Eklem içi kortizon enjeksiyonu: Alevlenme dönemlerinde, özellikle başparmak kökünde seçilmiş durumlarda düşünülebilir.

Uygun tedaviye rağmen ağrının ve işlev kaybının günlük yaşamı ciddi biçimde kısıtladığı durumlarda, özellikle başparmak kökü kireçlenmesinde, cerrahi seçenekler için el cerrahisi ya da ortopedi görüşü alınabilir.

Muayenehanede, öykü, muayene ve görüntüleme bulguları birlikte değerlendirildikten sonra özellikle başparmak kökü kireçlenmesinde PRP-CGF, HYN-kolajen ya da proloterapi gibi uygulamalar, uygun görülen kişilerde seçenekler arasında ele alınabilir. Bu uygulamalar mevcut tıbbi tedavinin yerine geçmez; hekim değerlendirmesiyle destekleyici olarak planlanır ve yanıt kişiden kişiye değişir.

Günlük hayatta dikkat edilecekler

• Kalın saplı mutfak gereçleri, kalem ve diş fırçası kullanın; ince sapları sıkı kavramak eklemleri zorlar.
• Kavanoz açacağı, elektrikli konserve açacağı ve kolu uzatılmış anahtarlık gibi yardımcı araçlardan yararlanın.
• Ağır tencere ve poşetleri iki elle, avuç içleriyle ve kollarınıza yaslayarak taşıyın.
• Uzun el işlerine sık sık mola verin; gün içinde parmaklarınızı yumruk yapıp açma gibi hafif egzersizler yapın.
• Soğuk havalarda eldiven kullanın; bulaşık ve çamaşırı ılık suyla yıkamak tutukluğu azaltabilir.
• Kilonuzu kontrol altında tutun ve düzenli fiziksel aktiviteyi sürdürün.

Parmak takılması ve kilitlenmesi için tetik parmak, bileğin başparmak tarafındaki ağrı için De Quervain tenosinoviti sayfalarına bakabilirsiniz. Önce muayene, sonra karar; randevu için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.