Plantar Fasiit

Plantar fasiit, ayak tabanında topuktan parmak diplerine uzanan kalın bağ dokusunun (plantar fasya) aşırı yüklenmesiyle ortaya çıkan ve topuk ağrısının en sık nedenlerinden biri olan durumdur. Tipik olarak sabah ilk adımlarda topuğun altında keskin bir ağrıyla kendini gösterir. Adında iltihap anlamına gelen “-it” eki bulunsa da, uzun süren vakalarda sorun daha çok dokunun tekrarlayan zorlanma sonucu yıpranması ve kalınlaşmasıdır. Bu nedenle bazı kaynaklarda “plantar fasiopati” olarak da adlandırılır. Bu sayfada plantar fasiitin nasıl geliştiğini, kimlerde görüldüğünü ve tedavi yaklaşımını bulabilirsiniz.

Plantar fasiit nedir?

Plantar fasya, ayak kemerini bir yay gibi gergin tutan, yürürken ve koşarken her adımda yükü karşılayan bir bağ dokusu şerididir. Bu doku, taşıyabileceğinden daha fazla ya da daha sık yüke maruz kaldığında, özellikle topuk kemiğine yapıştığı noktada küçük hasarlar oluşur. Vücut bu hasarları onarmaya çalışırken doku kalınlaşır ve hassaslaşır.

Plantar fasiit olan kişilerin bir bölümünde röntgende topuk dikeni de görülür. Diken, fasyanın kemiğe yapışma yerindeki uzun süreli çekmenin bir sonucu olabilir; ancak ağrının asıl kaynağı genellikle dikenin kendisi değil, fasyadaki bu zorlanmadır. Dikeni olmayan kişilerde de plantar fasiit sık görülür.

Belirtiler

• Sabah yataktan kalkınca ilk adımlarda topuğun alt-iç kısmında keskin, batıcı ağrı
• Hareketle birkaç dakika içinde hafifleyen, ancak uzun süre ayakta kaldıktan sonra yeniden artan ağrı
• Oturup dinlendikten sonra kalkarken tekrarlayan “ilk adım” ağrısı
• Ayak tabanı boyunca, kemer bölgesine uzanan gerginlik hissi
• Parmakları yukarı doğru büküp ayak tabanını gerince artan ağrı
• Genellikle tek ayakta; bazen iki ayakta birden

Ağrı çoğunlukla egzersiz sırasında değil, egzersizden sonra belirginleşir. Uyuşma ve karıncalanma plantar fasiitin tipik belirtisi değildir; böyle bir durumda sinir kaynaklı nedenler de araştırılır.

Nedenler ve risk etkenleri

• Tekrarlayan yüklenme: Koşu, uzun yürüyüşler, sıçrama gerektiren sporlar; antrenman yoğunluğunun hızla artırılması
• Ayakta geçen uzun saatler: Öğretmenler, satış personeli, fabrika ve tarım çalışanları gibi meslek grupları
• Fazla kilo ve hızlı kilo alımı
• Baldır kaslarında kısalık: Ayak bileğinin yukarı doğru bükülmesinin kısıtlanması fasyaya binen yükü artırır
• Ayak yapısı: Düz taban, yüksek kemer ya da içe basma
• Ayakkabı: Desteksiz, ince tabanlı ayakkabılar ve terlikler; çıplak ayakla sert zeminde yürüme
• Bazı romatizmal hastalıklar: Özellikle iki taraflı ve diğer eklem yakınmalarıyla birlikte olan durumlarda

Tanı nasıl konur?

Plantar fasiit tanısı büyük ölçüde hastanın anlattıkları ve muayene bulgularıyla konur. Topuğun alt-iç kısmında belirli bir noktadaki hassasiyet, sabah ilk adım ağrısı ve baldır kaslarındaki gerginlik tanıyı destekler. Muayenede ayak yapısı, yürüyüş, ayak bileği hareket açıklığı ve ayakkabılar da değerlendirilir.

Gerekirse ultrasonla fasyanın kalınlığı ölçülebilir; bu, tanıyı desteklemek ve sonraki değişimi izlemek açısından yararlı olabilir. Röntgen ise daha çok stres kırığı, kireçlenme ya da kemik kaynaklı başka sorunları ayırt etmek için istenir. Ayırıcı tanıda topuk kemiği stres kırığı, topuk yağ yastığının incelmesi, tarsal tünel sendromu gibi sinir sıkışmaları ve bel kaynaklı yansıyan ağrılar da düşünülür. Ayağa yayılan uyuşma ve bel ağrısı birlikteyse siyatik açısından değerlendirme yapılır.

Ne zaman hemen hekime başvurulmalı?

• Topuğa ani bir “kopma” hissiyle başlayan ağrı ve sonrasında ayakta morarma, şişlik
• Koşu ya da uzun yürüyüş sonrası giderek artan, istirahatte de geçmeyen topuk ağrısı (stres kırığı olasılığı)
• Ayakta uyuşma, yanma, güçsüzlük
• Ateş, topukta kızarıklık ve ısı artışı
• Şeker hastalığı olan kişide ayakta yara, şişlik ya da renk değişikliği

Tedavi yaklaşımı

Plantar fasiit çoğu kişide cerrahi gerekmeden, aylar içinde yavaş yavaş hafifler. Tedavinin temeli dokunun yükünü azaltmak ve ayağın yükü taşıma kapasitesini artırmaktır:

• Germe: Ayak tabanını ve baldır kaslarını hedefleyen, gün içinde birkaç kez tekrarlanan germe hareketleri
• Güçlendirme: Ayak içi küçük kaslar ve baldır kasları için kademeli artırılan egzersizler
• Ayakkabı ve tabanlık: Destekli ayakkabı, kemer desteği, topuk yastığı; ayak yapısına göre kişiye uygun tabanlık
• Gece ateli: Ayak bileğini gece hafif yukarı bükülü tutarak sabah ağrısını azaltmaya yardımcı olabilir
• Aktivite düzenlemesi: Koşu ve sıçramaların geçici olarak azaltılması, yerine bisiklet ya da yüzme
• İlaç tedavisi: Hekim önerisiyle kısa süreli ağrı kesiciler

Bu önlemlerle yeterli rahatlama sağlanamazsa şok dalga tedavisi ya da enjeksiyon tedavileri değerlendirilebilir. Kortizon enjeksiyonu kısa süreli rahatlama sağlayabilir, ancak tekrarlanması fasyada incelme ve topuk yağ yastığında hasar riski taşıdığı için dikkatle karar verilir. Cerrahi, uzun süre diğer yöntemlere yanıt vermeyen seyrek durumlar için ayrılır.

Muayenehanede, egzersiz programına ek olarak PRP-CGF, proloterapi ya da akupunktur gibi uygulamalar muayene ve ultrason bulgularına göre seçenekler arasında değerlendirilebilir. Bu uygulamalar tıbbi tedavinin yerine geçmez; uygunluk kişiye göre belirlenir.

Evde yapılabilecek basit hareketler

Sık önerilen hareketlerden biri, oturur pozisyonda ağrılı ayağı diğer dizin üzerine koyup ayak parmaklarını elle yukarı doğru çekerek ayak tabanını germektir. Duvara dayanarak arka bacağı düz tutup baldırı germek de programın bir parçası olabilir. Havlu ile ayak tabanını kendinize doğru çekmek, yerdeki havluyu parmaklarla toplamak ve basamak kenarında kontrollü parmak ucunda yükselmek de kullanılabilir. Hareketlerin sayısı ve hangilerinin uygun olduğu muayene sonrası kişiye göre belirlenir.

Günlük hayatta dikkat edilecekler

• Sabah yataktan kalkmadan önce ayak tabanınızı ve baldırınızı birkaç dakika esnetin.
• Evde de destekli bir ev ayakkabısı ya da tabanlıklı terlik kullanın.
• Uzun süre ayakta kalmanız gerekiyorsa ara ara oturup ayaklarınızı dinlendirin.
• Spor yapıyorsanız süre ve yoğunluğu her hafta küçük adımlarla artırın; ağrıyı artıran günden sonra yükü azaltın.
• Kilo kontrolü, topuğa binen günlük yükü azaltmaya yardımcı olur.

Topuk ve ayak tabanı ağrınızın değerlendirilmesi için iletişim sayfasından randevu alabilirsiniz.